Տնային

1. He տարրի բնութագիրը

ա) Քիմիական տարրի նշանը

He — Հելիում

բ) Կարգաթիվը

2

գ) Ատոմի բաղադրությունը

Հելիումի հիմնական իզոտոպը՝ He-4

• Պրոտոններ (p⁺) = 2
• Էլեկտրոններ (e⁻) = 2
• Նեյտրոններ (n⁰) = 2 (4 − 2 = 2)

դ) Պարբերության համարը

1-ին պարբերություն

ե) Խումբը և ենթախումբը

• 18-րդ խումբ
• Գլխավոր ենթախումբ
• Արգոնային (իներտ) գազերի խումբ

զ) Էլեկտրոնների բաշխումը

• Էլեկտրոնային կառուցվածք՝ 1s²
• Էներգիական մակարդակների բաշխում՝
  • 1-ին մակարդակ՝ 2 էլեկտրոն

Լրիվ լրացված էներգիական մակարդակների թիվը՝ 1

է) Հատկությունները

Հելիումը՝ ոչ մետաղական տարր է

• Ունի ուժեղ ոչ մետաղական հատկություններ
• Իներտ գազ է (քիմիապես գրեթե չի արձագանքում)

ը) Պարզ և բարդ նյութերի օրինակներ

Պարզ նյութ

• He գազ (հելիում)

Բարդ նյութերում (որտեղ կարող է հանդիպել որպես բաղադրիչ կամ միջավայրային գազ)

• Օդի խառնուրդներում (միկրոքանակներով)
• Օգտագործվում է գազային խառնուրդներում (օր.՝ հելիում-թթվածին շնչառական խառնուրդ)

2. ZnCl₂-ի զանգվածային բաժինները

Հաշվենք՝ ZnCl₂

Ատոմային զանգվածներ՝

• Zn = 65
• Cl = 35.5 × 2 = 71

Մոլեկուլային զանգվածը

65 + 71 = 136

Զանգվածային բաժիններ

Zn-ի զանգվածային բաժինը$$w(Zn) = \frac{65}{136} \approx 0.478 \; (47.8\%)$$w(Zn)=13665​≈0.478(47.8%)

Cl-ի զանգվածային բաժինը$$w(Cl) = \frac{71}{136} \approx 0.522 \; (52.2\%)$$w(Cl)=13671​≈0.522(52.2%)

Պատասխան

Cl ≈ 52.2%

Zn ≈ 47.8%

Հաշվարկներ տարրի զանգվածային բաժնով

Հաշվենք տարրերի զանգվածային բաժինները երկտարր միացությունում:

Օրինակ՝ հաշվենք տարրերի զանգվածային բաժինները ջրի մոլեկուլում (H2O): Քիմիական բանաձևից օգտվելով՝ հաշվենք ջրի հարաբերական մոլեկուլային զանգվածը.

Mr(H2O) = 2Ar(H) + Ar(O) = 2 Ըստ զանգվածային բաժնի սահմանման՝ ունենք. 2+16 = 18:

Նույն եղանակով հաշվենք թթվածին տարրի զանգվածային բաժինը. Թթվածին տարրի զանգվածային բաժինը հնարավոր է հաշվել նաև հետևյալ եղանակով.

Հաշվենք տարրերի զանգվածային բաժինները եռատարր միացությունում: Օրինակ՝ հաշվենք տարրերի զանգվածային բաժինները NaOH քիմիական բանաձև ունեցող նյութում: Հաշվենք նյութի հարաբերական մոլեկուլային զանգվածը.

Mr(NaOH) = Ar(Na) + Ar(O) + Ar(H) = 23 + 16 + 1 = 40

Երրորդ՝ ջրածին տարրի զանգվածային բաժինը հնարավոր է հաշվել նաև այսպես. Ինչպե՞ս արտածել նյութի քիմիական բանաձևն ըստ տարրերիզանգվածային բաժինների։ Արտածենք երկտարր նյութի քիմիական բանաձևը, եթե հայտնի է, որ այդ նյութում, ըստ զանգվածի, պարունակվում են 56,36% ֆոսֆոր և 43,64% թթվածին:

Նյութի որակական և քանակական բաղադրությունն արտահայտվում է քիմիական բանաձևով։ Օրինակ՝ ձեզ հայտնի նյութի՝ ջրածնի պերօքսիդի իրական բանաձևն է H2O2: Բանաձևից երևում է, որ ջրածնի պերօքսիդի մեկ մոլեկուլում կան երկու ատոմ ջրածին և երկու ատոմ թթվածին։ Եթե իրական բանաձևում ինդեքսները կրճատվող թվեր են, ապա կրճատելուց հետո ստացված ինդեքսներով կազմվում է մեկ այլ բանաձև՝ պարզագույն բանաձև: Պարզագույն բանաձևում ինդեքսները ցույց են տալիս տարրերի ատոմների հարաբերությունը: Այսպես՝ ջրածնի պերօքսիդում ատոմների հարաբերությունը 1 ։ 1 է, ուստի, պարզագույն բանաձևն է HO: Նյութերի իրական և պարզագույն բանաձևերը հիմնականում համընկնում են:

Հարցրեր և առաջադրանքներ.

Լուծենք հերթով.

1. Հաշվել տարրերի զանգվածային բաժինները (%)

Բանաձևը՝$$\omega = \frac{A_r \times n}{M_r}\times100\%$$ω=Mr​Ar​×n​×100%

որտեղ՝
$A_r$Ar​ — հարաբերական ատոմային զանգված
$M_r$Mr​ — նյութի հարաբերական մոլեկուլային զանգված

ա) CuS

$$M(CuS)=64+32=96$$M(CuS)=64+32=96

Պղինձ՝$$\omega(Cu)=\frac{64}{96}\times100\%=66.7\%$$ω(Cu)=9664​×100%=66.7%

Ծծումբ՝$$\omega(S)=\frac{32}{96}\times100\%=33.3\%$$ω(S)=9632​×100%=33.3%

Պատասխան՝

Cu = 66.7%

S = 33.3%

բ) SiO₂

$$M(SiO_2)=28+32=60$$M(SiO2​)=28+32=60

Սիլիցիում՝$$\omega(Si)=\frac{28}{60}\times100=46.7\%$$ω(Si)=6028​×100=46.7%

Թթվածին՝$$\omega(O)=\frac{32}{60}\times100=53.3\%$$ω(O)=6032​×100=53.3%

Պատասխան՝

Si = 46.7%

O = 53.3%

գ) H₃PO₄

$$M=3+31+64=98$$M=3+31+64=98

H՝$$\frac{3}{98}\times100=3.1\%$$983​×100=3.1%

P՝$$\frac{31}{98}\times100=31.6\%$$9831​×100=31.6%

O՝$$\frac{64}{98}\times100=65.3\%$$9864​×100=65.3%

Պատասխան՝

H = 3.1%

P = 31.6%

O = 65.3%

դ) Mg(NO₃)₂

$$M=24+2(14+48)$$M=24+2(14+48) $$M=24+124=148$$M=24+124=148

Mg՝$$\frac{24}{148}\times100=16.2\%$$14824​×100=16.2%

N՝$$\frac{28}{148}\times100=18.9\%$$14828​×100=18.9%

O՝$$\frac{96}{148}\times100=64.9\%$$14896​×100=64.9%

Պատասխան՝

Mg = 16.2%

N = 18.9%

O = 64.9%

2. Որոշել քիմիական բանաձևը

ա)

P = 22.55%

Cl = 77.45%

Գտնենք հարաբերությունները․$$\frac{22.55}{31}=0.73$$3122.55​=0.73 $$\frac{77.45}{35.5}=2.18$$35.577.45​=2.18

Հարաբերություն՝$$1:3$$1:3

Բանաձև՝$$PCl_3$$PCl3​

բ)

P = 14.87%

Cl = 85.13%$$\frac{14.87}{31}=0.48$$3114.87​=0.48 $$\frac{85.13}{35.5}=2.40$$35.585.13​=2.40

Հարաբերություն՝$$1:5$$1:5

Բանաձև՝$$PCl_5$$PCl5​

3. Որոշել նյութի քիմիական բանաձևը

Տրված է՝

Մեկ տարրի կարգաթիվը = 16

Սա՝

S (ծծումբ)

Մյուսը երկու անգամ փոքր՝$$16:2=8$$16:2=8

Սա՝

O (թթվածին)

Զանգվածային բաժինները հավասար են։

Ուրեմն՝$$32x=16y$$32x=16y $$2x=y$$2x=y

Հարաբերություն՝$$SO_2$$SO2​

Պատասխան՝$$\boxed{SO_2}$$SO2​​

---

Վերջնական պատասխաններ

ա) CuS → Cu=66.7%, S=33.3%

բ) SiO₂ → Si=46.7%, O=53.3%

գ) H₃PO₄ → H=3.1%, P=31.6%, O=65.3%

դ) Mg(NO₃)₂ → Mg=16.2%, N=18.9%, O=64.9%

ա) $PCl_3$PCl3​

բ) $PCl_5$PCl5​

$$SO_2$$SO2​

Մարմնի կողմից հենարանի վրա նրա մակերևույթին ուղղահայաց ազդող ուժը կոչվում է ճնշման ուժ:

Բազմաթիվ դիտումները և փորձերը ցույց են տալիս, որ մարմնի վրա ուժի ազդեցության արդյունքը կախված է ոչ միայն նրա մակերևույթին ազդող ուժի մեծությունից, այլև այն մակերևույթի մակերեսից, որի վրա ազդում է ուժը, իսկ ավելի ճիշտ` ճնշման ուժի և այդ մակերեսի հարաբերությունից:

Այն ֆիզիկական մեծությունը, որը հավասար է մակերևույթին ուղղահայաց ազդող ուժի հարաբերությանը այդ մակերևույթի մակերեսին, կոչվում է ճնշում:

Եթե ճնշումը նշանակենք p, մակերևույթի մակերեսը` S, իսկ ճնշման ուժը` F, ապա սահմանման համաձայն.

P=F/S

Քանի որ միավորների ՄՀ -ում ուժն արտահայտվում է նյուտոններով, իսկ մակերեսը՝ քառակուսի մետրերով, ապա ճնշման միավորը կլինի  1Ն/մ² -ը:

 Դա այն ճնշումն է, որն առաջացնում է 1 Ն ճնշման ուժ  1 մ² մակերեսով մակերևույթի վրա ազդելիս:

Ի պատիվ ֆրանսիացի գիտնական Պասկալի՝ այդ միավորը կոչվում է պասկալ՝
1 Պա = 1Ն/մ²

Գործածվում են նաև ճնշումը չափելու այլ միավորներ՝ հեկտոպասկալ (հՊա), կիլոպասկալ (կՊա) և մեգապասկալ (ՄՊա).
1 հՊա = 100 Պա, 1 կՊա = 1000 Պա, 1 ՄՊա = 1000000 Պա

Առաջադրանքներ

Խնդրագիրք

1-Գործնական առաջադրանք: Նկարում պատկերված չորսուների ո՞ր դասավորության դեպքում է ավելի մեծ ճնշում գործադրվում սեղանի վրա:

2-Հաշվի՛ր տանկի ճնշումը գետնին, եթե նրա զանգվածը 46 տ է, իսկ թրթուռների ընդհանուր մակերեսը 4մ² է:

m=46տ=46000կգ

S=4մ²

Լուծում՝$$F=mg=46000\cdot10=460000Ն$$F=mg=46000⋅10=460000Ն$$P=\frac{F}{S}=\frac{460000}{4}=115000Պա$$P=SF​=4460000​=115000Պա

Պատասխան՝$$P=115000Պա=115կՊա$$P=115000Պա=115կՊա

F=mg, P=F/S

3-Որքա՞ն է 20կգ զանգվածով բեռի հենման մակերեսը, եթե այն հենարանի մակերևույթին առաջացնում է 400կՊա ճնշում:

Տրված է՝

$m = 20 \, \text{կգ}$m=20կգ
$P = 400 \, \text{կՊա} = 400000 \, \text{Պա}$P=400կՊա=400000Պա

Գտնել՝

$S = ?$S=?

Սկզբում գտնենք ուժը՝$$F = mg = 20 \times 10 = 200 \, \text{Ն}$$F=mg=20×10=200Ն

Օգտվում ենք ճնշման բանաձևից՝$$P = \frac{F}{S}$$P=SF​

Արտահայտենք $S$S-ը՝$$S = \frac{F}{P}$$S=PF​

Փոխարինենք արժեքները՝$$S = \frac{200}{400000}$$S=400000200​ $$S = 0.0005 \, \text{մ}^2$$S=0.0005մ2

Պատասխան՝$$S = 0.0005 \, \text{մ}^2$$S=0.0005մ2

✅ Պատասխան՝ 0.0005 մ20.0005 \, \text{մ}^20.0005մ2

4-Ի՞նչ ճնշում է առաջացնում դահուկորդը ձյան վրա, եթե նրա զանգվածը 65 կգ է, յուրաքանչյուր դահուկի լայնությունը 12սմ, իսկ դրա երկարությունը՝ 2մ:

րված է՝

$m = 65 \, \text{կգ}$m=65կգ
Դահուկի լայնությունը՝

$b = 12 \, \text{սմ} = 0.12 \, \text{մ}$b=12սմ=0.12մ

Դահուկի երկարությունը՝

$l = 2 \, \text{մ}$l=2մ

2 դահուկ կա, ուրեմն ընդհանուր մակերեսը՝$$S = 2 \times 0.12 \times 2$$S=2×0.12×2 $$S = 0.48 \, \text{մ}^2$$S=0.48մ2

Գտնենք ուժը՝$$F = mg$$F=mg $$F = 65 \times 10$$F=65×10 $$F = 650 \, \text{Ն}$$F=650Ն

Գտնենք ճնշումը՝$$P = \frac{F}{S}$$P=SF​ $$P = \frac{650}{0.48}$$P=0.48650​ $$P \approx 1354 \, \text{Պա}$$P≈1354Պա

Պատասխան՝$$P \approx 1354 \, \text{Պա}$$P≈1354Պա

Ստորին մասերով միմյանց միացած անոթներ ն անվանում են հաղորդակից անոթներ: 

Հաղորդակից անոթներում համասեռ հեղուկի ազատ մակերևույթները գտնվում են նույն մակարդակի վրա։

_{Առաջադրանքներ}

_{1-Նկարում պատկերված են հաղորդակից անոթներ: Որի՞ մեջ լցված հեղուկն է անհամասեռ:}

_ա/2-րդ

_{բ/ բոլորի}

_{գ/ 3-րդ}

_{դ/ 1-ին}

_{2-Նկարում պատկերված հաղորդակից միատեսակ անոթներում ջրի մակարդակների տարբերությունը 19 սմ է: Հաշվի՛ր, թե որքա՞ն կիջնի ջրի մակարդակը ձախ անոթում փականը բացելուց հետո:} 

_{3-Նկարում պատկերված հաղորդակից անոթների ձախ ծնկում սպիրտի (ρ= 800 կգ/մ³)  սյան բարձրությունը 32 սմ է: Գտի՛ր, թե որքա՞ն է սպիրտի առաջացրած ճնշումը թեք ծնկի մեջտեղում:}

_{4- Նկարում պատկերված հաղորդակից միատեսակ անոթներում ջրի մակարդակների տարբերությունը 24սմ է: Որքա՞ն կիջնի ջրի մակարդակը ձախ անոթում փականը բացելուց հետո:}

Սննդակարգը (դիետա) մարդու (հաճախ` հիվանդի) սննդի հատուկ մշակված օրաբաժին և ռեժիմ է, որը բնորոշվում է սննդանյութերի որոշակի բաղադրությամբ, խոհարարական մշակման առանձնահատկություններով, սպիտակուցների, ճարպերի, ածխաջրերի, վիտամինների, հանքային աղերի որակական և քանակական կազմով: Սննդակարգի հիմքում ընկած է սննդանյութերով մարդու օրգանիզմի ֆիզիոլոգիական պահանջների բավարարումը: Սննդակարգ նշանակելիս հաշվի են առնվում հիվանդության բնույթը, կլինիկական ընթացքը, ախտաբանաանատոմիական և ֆերմենտային խանգարումները: Սննդակարգը նշանակում են բուժման եղանակներին զուգահեռ: Որոշակի քանակական և որակական հարաբերակցությամբ սննդի ընդունումը հարմարեցվում է որոշակի ժամերի: Առավել տարածված են խոցային հիվանդությունների, լեղապարկի, հաստ աղու բորբոքումների, ճարպակալման, շաքարախտի և այլ հիվանդությունների սննդակարգերը: Յուրաքանչյուր սննդակարգ, կախված հիվանդության շրջանից և փուլից, ունի հաջորդաբար կիրառվող մի քանի տարբերակ: Անհատական ցուցանիշների հիման վրա, որպես կանոն, նշանակվում են կարճ ժամկետով (1–2 օր) բեռնաթափման օրեր: Առավել տարածված են տվյալ օրն օգտագործվող մթերքի՝ մսի, ձկան, բանջարեղենի, մրգի անվանմանը համապատասխանող բեռնաթափման օրերը: Ժամանակակից պայմաններում ճարպակալման դեմ կիրառվող բազմաթիվ գրավիչ, գովազդային անվանումներով սննդակարգերից շատերը չունեն բժշկական, գիտական հիմնավորում, ուստի անհատական սննդակարգի ընտրությունը պետք է կատարի բժիշկը, հակառակ դեպքում այնկարող է վնասակար լինել օրգանիզմի համար: